Tarih.
Yazının bulunması onuru, Mezopotamya‘da yaşayan Sümerlere aittir. İÖ 4. bin yılın ortalarında ilk yazıyı resim olarak kullanan Sümerler, İÖ 31 OO’lerde bugün çiviyazısı adı verilen yazıyı geliştirip kullanmaya başladılar. Tablet adı verilen pişmiş levhalara yazılan bu yazı, zaman içinde değişikliklere uğradı ve gelişti (bak. Çivi yazısı) Sümerler önceleri somut nesnelerin basit resimlerini çizerek yazıyı gerçekleştirdiler, örneğin, aslan resmi çizerek o bölgede aslan bulunduğunu anlatmaya çalıştılar. Ancak uzun bir zaman dilimi içinde, resim yazısının yazılmasında güçlükler belirince, bu kez çiviyazısını geliştirmek gereğini duydular. Soyut kavramların yazılmasındaki zorluğu da şöyle aştılar. Önceleri yalnızca “ayak” anlamını taşıyan bir ses değeri, sonraları “yürümek” anlamında kullanılmaya başlandı. İşaretlerin böyle fonetikleşmesi sonucunda, bir işaretin artık belirli bir sözcüğü göstermesinin son bulması ve bu sözcükteki sese az çok benzeyen bir sesin ortaya çıktığı tüm durumlara karşılık olarak kullanılmaya başlanmasıydı. Aynı aşamada değişik toplumlarda da gözlenir. Örneğin Eski Mısır’da “böceği” temsil eden hiyeroglif işareti, Mısır dilinde “böcek” sözcüğüyle ses açısından hemen hemen aynı olan “olmak” fiilini de göstermeye başladı. Başlangıçta yalnızca hece değeri taşıyan işaretler kullanmakta zorluk çeken Mezopotamya toplulukları ve Eski Mısır, yalnızca bir kavramı belirten ve ideogram adı verilen işaretler kullanma zorunluluğunu da duydular. Örneğin tanrı, kral, tapınak gibi kavramlar için bir işaret kullanma yoluna gittiler. Ancak bu işaretler zaman içinde hece değeri de kazandılar. Sözcüklerin seslerini temel alan yazı türü, giderek hece yazısına yol açtı. Bu yazı türünde bir dilde aynı sesi taşıyan tüm heceler için aynı işaretler kullanılıyordu. Örneğin çiviyazısında ak, a, kak gibi üç tür hece yazımı belirdi. Ancak bu hecelerin yanı sıra ideogram işaretleri de kullanımını sürdürdü. Büyük çapta ideogramdan arınmış ve yalnızca hece yazısına dönüşmüş ilk fonetik yazı türü, bugün Suriye‘de bulunan Ugarit‘te ele geçen çiviyazılı belgelerle Perslerin kullandığı çiviyazısında görülür.Günümüzde dünyada kullanılan alfabelerin tümünün temeli, Sümerlerin geliştirdikleri çiviyazısına dayanır. Bu yazı türünden iki ana kol oluşmuştur: Kuzey Sami ve Güney Sami yazıları. Güney Sami yazısı varlığını yalnızca Etiyopya‘da kullanılan Amharca yazısında koruyabildi. Kuzey Sami yazısı ise zaman içinde geniş alanlara yayıldı ve birçok kola ayrıldı. Aramilerin dili İbraniceyi doğurdu. Ancak tarih içinde bu yazı uygulamada pek kullanım alanı bulamadı ve ancak dinsel içerikli metinlerin yazımıyla sınırlı kaldı. Arami dilinden türemiş ve İslamlığın yayılmasından sonra geniş bir alanda kullanım fırsatı bulmuş bir başka yazı türü de Arapçadır. Osmanlı İmparatorluğu’nun yayıldığı geniş alanda kullanılan bu yazı, İmparatorluğun çöküşünden sonra Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla birlikte, 1928′de yapılan Harf Devrimi ile yerini Latin alfabesine bıraktı. Hindistan‘da kullanılan yazı türlerinin Arami dilinden doğduğu sanılırsa da bu sanı doğrulanamamaktadır. Bölgedeki yazı türlerinin tümü İÖ 7.yy’da ortaya çıktığı sanılan Brahmiden türemiştir. Brahmi kollarından 2O.yy’a kadar varlığını koruyan en önemlisi, 7.-9.yy’lardan bu yanan Sanskritçe metinlerde kullanılan Devanagari yazısıdır. 48 harften oluşan bu heceli yazı türü, öteki dillerle birlikte günümüzde de kullanılır ve sağdan sola doğru yazılır. Bunların 14′ü sesli ve diftonglu, 34′de sürekli olarak kendisine bağlı bir seslisi bulunan sessiz harflerdir. Sonraları Brahmi yazısından yeni yazı türleri doğdu ve bunlardan Tay ve Birmanya dilleri günümüzde de yaygın bir biçimde kullanmaktadırlar. Ancak yüzyıllar içinde iletişim ağının genişlemesiyle birlikte bu yazı türleri yerlerini tüm dünyada yaygın olarak benimsenen Latin alfabesine bırakmak zorunda kaldılar. Filipinler, Endonezya ve Vietnam buna örnek gösterilebilir. En geniş anlamıyla yazı, insanlığın yaşadığı tüm çağlar boyunca dünyanın hemen her yanında kullanılmış olan ve “nesnelerle yazma” olarak adlandırılan yazı biçimini içerir. Bu sınıflandırma, aynı zamanda, Antik Çağ Avrupası‘nda Çin‘de ve Avustralya‘da kullanılmış olan ulak çomağını da kapsar. Bu uygulamada, herhangi bir haber, üstü çentikli bir çomağa işlendikten zonra ulağa veriliyordu. Bu tür iletişimin bilinen en iyi örneği düğümlü sicim yoluyla yapılan günümüzde bile Bengal, Ryukhu Adaları, Polinezyaite Orta ve Batı Afrika’daki bazı boylarla, Kaliforniya, Güney Peru ve Solomon Adaları‘nda yaşayan Kızılderililerin kullandıkları iletişim biçimleridir. Güney Amerika’da yaşamış olan İnkalar, bu yazı biçimiyle büyük bir imparatorluğu yönetmeyi başarabilmiş tek uygarlıktır. Çok geniş bir alana yayılan İnka İmparatorluğumda haber iletişimi, kuiph yazısı adı verilen bir sistemle yapılıyordu. Bu yazı türü, üzerinde düğümler bulunan bir sicimle değişik boy, aralık ve renklerdeki ipliklerden oluşuyordu. Günümüze kadar ulaşan örneklerinden bu yazı türü henüz tam olarak çözülememişse de yakın zamanlarda sonuca gidebilecek büyük adımlar atılmıştır. Bu uygarlığın yayıldığı alanda yapılan kazı ve araştırmalarda 4 kg ağırlığa ulaşan örnekler açığa çıkarılmıştır. Bu ağırlık, haberleşme ya da bilgi aktarma konusunda İnkaların ne kadar zorluk çektiklerini göstermektedir. Tüm çağdaş yazı türlerinin ideogramlar aracılığıyla piktograflardan geliştiği varsayılır. Sözü edilen yazı türleri, günümüzde de Amerika’daki Kızılderili boyları, Eskimolar, Afrika, Okyanusya ve Sibirya‘daki bazı küçük ve dar alanlardaki topluluklara kullanılır.Yazının gelişim çizgisi yukarıda değinildiği gibi aynı yolu izlemiştir. Bunun nedeni, belirli dillerin fonetik bir alfabenin karşılanmasının çok zor olduğu bir yazı sistemine gereksinme duymalarıdır. Çin Hanzi yazısı, temelde bir sözcük ya da sözcük temsil eden işaret yazısıdır. Bunun nedeni, Çincenin yapısının değişik seslerin ayrılmasına pek uygun düşmemesidir. Çince hemen bütünüyle tek heceli sözcüklerden oluşan ve ses tonlarını temel alan bir dildir. Bu dilde sesin pesliği ya da tizliğiyle inip çıkması önemli bir rot oynar; örneğin “wang” gibi bir ses, sesin yüksekliği ve alçaklığına bağlı olarak değişik anlamlar kazanır. Buna ayrıca ses perdesindeki iniş çıkışlar da eşlik eder. Böyle bir dili alfabetik bir yazıyla göstermek çok zordur ve bu yüzden de her sözcük için ayrı bir işaret daha kullanışlıdır. Sözcükleri işaretlerle temsil eden yazının bir başka bir üstünlüğü de şu olmuştur: Bu yazı sistemiyle büyük Çin İmparatorluğu’nda konuşulan çok sayıda lehçe ve diller, yazılı iletişim için bir engel olmuşturmamışlardır. Bir işaretin gerçekte bir kavramı temsil etmesi durumunda, bu kavramı hangi sözcüğün gösterdiği ve bu sözcüğün nasıl söylendiği o kadar önemli değildir. Sözcüklerin işaretlerle temsil edilmesine dayanan yazının başlıca sakıncası, kaçınılmaz olarak çok fazla sayıda işaret içermesidir. Bu yüzden, böyle bir yazının okunması ve yazılmasının” Öğrenilmesi uzun zaman almaktadır. İÖ 2500′lerden bu yana, bugünkü Çin’in yer aldığı bölgede çeşitli yazı sistemleri gelişti. Çin imparatorluğu’nun kurulmasıyla, imparatorluğun birliğini güçlendirmek ve yönetimini kolaylaştırmak için bir yazıya gereksinim doğdu. Bu amaçla yaratılan ve genellikle yanlış bir biçimde Kaishu diye anlan, Hanzi yazı türü İÖ 4.yy’dan bu yana hemen hemen hiç değişmeden olduğu gibi kaldı ve Japonya, Kore ve Vietnam’a yayıldı. Daha sonraları Kore’de bu yazının yerini önce 28 daha sonra 24 harfli Onmu’n Yazısı aldı; bu yazı Kore’ye 446′da girdi, ancak benimsenmedi. Bu yazıya Kuzey Kore’de Choson Muntcha ve Güney Kore’de’Han’gul adı verilir. Vietnam’da ise Çin alfabesinin yerini 19.yy’da Latin alfabesi aidi. Çin’de Han-zr’nin konumu, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra”oldukça zayıfladı. 1949′da yönetimi elme geçirmesinden hemen sonra Komünist Parti, Çin dilinde ve yazısında reform yapmaya yönelik geçici bir planı uygulamaya koydu. Bu planın amacı bütün Çin için tek dil oluşturabilmekti. Çok sayıda karmaşık işaretlerinden dolayı öğrenilmesi güç olan Çin Yazısı, halkın bu yazıyı anlayabilmesi yazının çağdaş gereksinmelere uyum sağlayabilmesi için yalınlaştırılacaktı. Bu planın dildeki reformla ilgili olarak çizdiği çerçeve üç aşamadan oluşmaktaydı: İlk olarak eldeki yazı sistemi yalıniaştırılacak, daha sonra Han lehçelerinden biri bütün Çin için dif olarak benimsenecek (bunun için Pekin lehçesi seçilmişti) ve son olarak da geleneksel yazının yerini Latin harflerinden oluşan fonetik bir yazı alacaktı. Eldeki yazının yalınlaştırılması, her işaret için gerekli olan fırça darbesi sayısının azaltılmasını içeriyordu. 1956′da en fazla kullanılan 550 işaret için gerekli olan darbe sayısı, işaret başına 16′dan hemen hemen 8′e kadar indirilebilmişti. Bu yalınlaştırma işlemi, okuma ve yazmada büyük güçlüklerle karşı karşıya bulunan geniş halk kitlelerince olumlu karşılandı. 1956′da Pekin lehçesinin öğretiminin Çin’in her yanında ilk ve ortaöğretimde zorunlu kılınmasıyla da ikinci aşamaya geçildi. Üçüncü aşama, 1958′de Halk Kongresi’nin Yazı Reform Kometesi’nin Latin Yazısı’na (Pin-Yin Sistemi) adım adım geçilmesiyle ilgili tasarıyı onaylamasıyla başladı. Bu yazı sistemi ilk olarak Çin’in güneybatısındaki azınlık dillerine uygulandı. Han lehçeleri için bu işlem, daha çok coğrafya adlarıyla özel adların ve edebiyat eserlerinin Latin alfabesi’ne dönüştürülmesi, halkın yeni yazıya alışabilmesi için dergi ve gazetelerin başlıklarının yeni yöntemle yazılması vb. girişimlerle sınırlandırılmıştı. Japonya’da Çin yazısı, heceli iki yazı türü biçimini aldı. Biri Hiranaga adını taşıyordu. Ötekisi ise daha yalın bir yazı türü olan ve günümüze kadar varlığını sürdürebilen Katakana’dır. Çin yazısındaki işaretlerin kullanıldığı Japonca, yalnız açık heceleri olan bir dildir ve dilde ancak oldukça az sayıda harf bileşimi oluşturulabilmektedir. Bu olgu da Japoncadaki tüm heceleri 70 kadar işaretle göstermenin olanaklı olduğu ve gerçek bir alfabetik yazı için hemen hiç gereksinme duyulmadığı anlamına gelir. Çok sayıda sessiz harfin birbirini izlediği karmşık fonetik yapılı bir dile alfabetik yazının çok daha uygun düşeceği açıktır. Örneğin bu olgu, Batı Avrupa dillerinin de içinde yer aldığı Hint Avrupa dilleri ailesi için geçerlidir. Batı Avrupa birliği ülkelerinin pek çoğu 26 işareti (harfi) bulunan bir alfabe kullanır. Birçok durumda bu işaretler ttefiır dildeki bütün sesleri temsil edecek yeterlilikte değildir ve bu eksiklik harfleri bir araya getirecek (“-oe»”) ya da ayul edici işaretler yani (e/e) gibi vurgular ve ünlü değişiklikleri (“â”) kullanılarak giderilir. Polinezya’da ise 13 harfli bir alfabeyle yetinebiten diller bulunmasına karşılık, Kafkasya‘da 80′i aşkın harfe gereksinmesi olan diller de vardır. Aynı yazı türünün değişik kolları dışında, dünya üzerinde bilinen yazı türlerinin sayısı 40O’e ulaşır. Bu yazı türlerinin yarısı Hindistan’da ortaya çıkmıştır ve aynı yazı türlerinden bir bölümü günümüze kadar çözülebilmiş değildir. Bu arada çözülmüş olmalarına karşın bağlı oldukları diller yok olup gittiği için hâlâ anlamlandırılamamış yazı türleri de vardır. Bilinen tüm yazı türlerinin büyük bir bölümü de artık ya hiç kullanılmamakta ya da çok sınırlı oranda kullanılmaktadır. Örneğin eski Mezopotamya’nın Çiviyazısı ve Mısır’ın hiyeroglif yazısı, bağlı olduktan dillerle birlikte yüzyıllarca önce kullanılmak duruma gelmişlerdir. Örneğin, eski Slav törenlerinde kullanılan Glagolitik alfabe ile Mısır’daki Kıpti alfabesi gibi bazı yazı türleriy-se ancak dinsel bir bağlamda varlıklarını sürdürebilmişlerdir. Bu arada yine yazı türlerinin yerlerini ya birdenbire ya da yavaş yavaş başka bir yazı türü almıştır. Bunlara ek örnek olarak, birçok Kızılderili Yazısı ve Cava yazısı ile birlikte Orta Amerika’daki Maya ve Azteklerin yazıları verilebilir. Bu oldukça gelişmiş iki kültüre iki işaret yazı türü oluşturulmuş ve Azteklerde bu yazının fonetik yazıya dönüştürülmesi için adımlar atılmıştı. Bununla birlikte, bu gelişme 16.yy’ın başlangıcında İspanyolların bölgeyi ele geçirmeleriyle kesintiye uğradı. Bunun tersine, birçok yazı türü de ilk çıktıkları bölgeden çok uzaklara yayıldı ve hiç de iigili olmadıkları diller için kullanılmaya başlandı. Bu yazı türlerinin pek çoğu fonetik yazı türü niteliğindeyse de Çin Yazısı gibi bir sözcük yazı türü, tüm yazı türleri arasında kendi bayına önemli bir yer tutmayı başarabilmiştir. Günümüzde kullanılan yazı sistemlerinin pek çoğunda harfler yatay olarak sıralanmaktaysa da örneğin Çin alfabesindeki işaretler ilke olarak yukarıdan aşağıya dizilir.Günümüzde Avrupa’da kullanılan yazıların tümü, İÖ 11 .yy’da Fenikelilerin geliştirdiği alfabeden türetilmiştir. Kuzey Sami yazı türünün bu kolunu ifk kez Yunanlılar benimsediler. İÖ 1. binyılın başlarında, kendi dillerinin girdiği Hint-Avrupa dili için gerekli düzenlemeleri yaptılar. Günümüzde yalnızca Yunanistan’da kullanılan bu yazı’biçimi İÖ3. yy’dan kalmadır ve o tarihten bu yana da hemen hemen hiç değişmeden, olduğu gibi kalmıştır. Bu alfabe, Yunan kültürünün yayılmasında bir araç olarak işlev gördü ve Yunan kültürü, Hıristiyanlık‘ın ortaya çıkmasının hemen öncesinde Avrupa., Asya ve Kuzey Afrika’daki. geniş alanlara girebildi. Slavları da Hristiyanlıkla karşılaştıran yine bu alfabe oldu ve Slavlar sonuçta kendi dilleri olarak Yunan alfabesi’ni benimsediler. Slavların Yunan alfabesini benimsemelerinden sonra ortaya iki kol çıktı: Bunlardan birincisi, hemen bütünüyle ortadan kalkmış olan Glagolitik Yazısı, ötekisi de Kiril alfabesidir. Kiril alfabesi bütün özellikle SSCB’de birçok Slav kökenli dilde, bu arada Slav kökenli olmayan bazı birkaç dilde de kullanılır. Bunun yanı sıra bu alfabeden Bulgarcada ve Yugoslavya’da konuşulan dillerde de yararlanılır. Birbirinden değişik çok soyadı dilde işlev görebilmesi içir bu alfabede 50 kadar harf vardır. 1917′de SSCB yönetimi, ülkenin sınırları içinde çok sayıda etnik topluluğu, kendilerine özgü kültürlerini geliştirmeye, kendi dillerini kullanmaya ve uluslararası açıdan en sayın alfabe olan Latin alfabesi’nin benimsenmesini özendirmeye başladığında, bu yazının gelecekte kazanabileceği yaygınlık tehlikeye düşmüştü. Daha sonra bu dil siyaseti Stalin’ce kökten değiştirildi. Rusça tüm ulusun ortak dili olarak kabul edildi ve Kiril alfabesi de SSCB’de konuşulan tüm diller için zorunlu kılındı.Latin alfabesi Fenike Yazısı’nın Yunanlılar aracılığıyla en fazla yayılmış olan koludur ve dünyanın hemen her yanında kullanılan tek alfabesidir. Bu alfabenin Romalılarca İÖ 7.yy’da kuzey komşuları Etrüsklerden alındığı sanılır. Bu dönemde Etrüskler Yunanılılarla yakın kültürel ticaret ilişkileri içindeydiler. Romalıların egemenliği sırasında ve Hıristiyanlığın ortaya çıkışından sonra bu alfabe sınırlı ölçüde gelişmiş olan (bunun bir örneği Rünik Yazısıdır) Germen dilleri ve Kelt dilleri yazılarının yerini alarak giderek tüm Avrupa’da kullanılmaya başlandı. Bu arada önemli bir gelişme de matbaanın bulunmasından sonra, harfli ortak bir biçimle birlikte değişik dillere uyum sağlayabilmek İçin vurgu işaretleri gibi yardımcı işaretlerin kullanılmaya başlanmasıdır. Bu alfabenin böylesine yaygınlaşmış olmasının nedeni, bir ölçüde Latin Alfabesi’nin, kendi yazısı olsun ya da olmasın, öteki dillerin yazılmasında büyük bir esnekliği olmasıdır. Bununla birlikte aynı ölçüde önemli bir gerçek de Avrupalıların bu alfabeyi ele geçirmek, keşfetmek ya da dinsel görüşlerini yaymak amacıyla gittikleri her yere götürmüş olmalarıdır. Avrupalıların sömürgeleştirdikleri (Bkz. Sömrügecilik) bölgelerde ve ülkeler, bağımsızlıklarına kavuştuklarından sonra bite, Latin alfabesini korudular. Bunun bir nedeni de, bazen kendi dillerine yönelik özgün bir yazının bulunamaması ya da bazen ol ülkede birden çok yazının bulunması yüzünden ulusun birliğini sağlayıcı bir dille yazıya gereksinme duyulmasıydı. Bu Örneği en uygun düşen ülke Endonezya ve Filipinlerdir. Rol oynayan başka bir etmen de sömürge dönemi süresince Batı kültürü almış olan yerli aydın ve seçkinlerin kültürel yaklaşımlarıdır .
Günümüzde resimle yazı türlerinin canlandırılmasına çalışılmaktadır. Bunun başlıca nedeni, ilk bakışta resmin uluslararası nitelikteki iletişim için çok uygun düşmesidir. İnsan hangi dili konuşursa konuşsun bir resmin hangi anlamı taşıdığını kolayca anlayabilir. Resmin sağladığı böyle bir yararın yanı sıra fazla sayıda işarete gereksinme duyması, ayrıca resimle yazının soyut kavramları ve şiirsel anlatımları canlandırmadaki yetersizliği nedeniyle işlerliği ortadan kalkmaktadır. Ancak uluslararası iletişimde, başta trafik işaretleri olmak üzere, daha birçok alanda resim yazısından yararlanma yoluna gidilmektedir. Yazının bulunmasından kâğıdın bulunmasına kadar geçen uzun zaman dilimi içinde çeşitli malzemelere yazılan yazı. İS 1 .yy’da Çin’de kağıdın icadı ve zamanla Avrupa’ya ve İslam dünyasına yayılması üzerine, yeni bir meslek dalı doğdu, Hattatlık. Antik Çağ’da yazılan eserlerin çoğaltılması, yeni yazılan eserlerin çoğaltılması gibi gereksinmeler nedeniyle hattatlık gözde ve önemli bir meslek haline geidi. Hatta yazıyı çok az kişinin bilmesi de bu mesleğe ayrı bir önem verilmesine yol açtı. Matbaanın 1450′de Alman Johannes Guterber’ce bulunması üzerine, hattatlık mesleği giderek önemini yitirmeye başladı. Ancak bulunuyundan Osmanlı ülkesine girdiği 1729′a kadar hattatlık mesleği Osmanlı İmparatorluğunda yine de önemini sürdürdü. Hatta İbrahim Müteferrika‘nın kurduğu ilk Osmanlı matbaasında yalnızca dinsel eserlerin dışındaki eserlerin basımına izin verilmesi hattatlık mesleğinin bir süre daha yaşamasını sağladı. Günümüz teknolojisinin geliştirdiği matbaa makineleri, araç ve gereçleriyle basılan sayısız kitap, gazete, dergi ve tüm yazılı malzemeyle yazı, günümüz insanının her an karşı karşıya bulunduğu en önemli iletişim aracı olarak daha çok uzun zaman önemini koruyacak bir buluş olarak insanlık tarihindeki yerini koruyacaktır.
Sağlık Ana Sayfa