Ulama
Ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlü ile başlayan bir sözcük geldiğinde, ünsüzün ünlüye bağlanarak okunmasına ulama denir.
“Ak nergis açtıran bayır al gül de açtırır”
dizesinde “nergis açtırır” ve “bayır al” sözlerinde ulama yapılabilir.
“Çay, ırmak koşarlar düşüp kalkarak”
dizesinde “çay, ırmak” sözlerinde ulama yapılamaz. Çünkü arasında noktalama işaretleri gelmiştir.
Kaynaştırma
Türkçede iki ünlü yan yana bulunmaz. Ekleşme sırasında iki ünlü yan yana geldiğinde araya “y, ş, s, n” harflerinden biri girer. Bu olaya kaynaştırma, araya giren seslere ise koruyucu ünsüz ya da kaynaştırma ünsüzü denir.
Araba -1 ™* arabayı iki - er “■* ikişer Çanta - in ■■* çantanın Pencere - i ■■* penceresi
Ünlü Daralması
Sonu “a, e” ünlüleri ile biten sözcüklere “-yor” eki getirildiğinde, bu ünlüler “ı, i, u, ü”ye dönüşür, bu olaya ünlü daralması denir.
Ara - yor ■■* arıyor Bekle - yor ■■* bekliyor Görme-yor ■■* görmüyor Konuşma-yor ■■* konuşmuyor
Tek heceli “de- ve ye-” sözcüklerinde ünlü daralması olur.
De-y-ecek ■■* diyecek Ye-y- ecek ■■* yiyecek
Ses Türemesi
Türeme ya da birleşme sırasında sözcüğün aslında olmayan bir sesin araya girmesidir. Araya giren ses ünsüz ya da ünlü olabilir.
Af - etmek ■■* affetmek His - etmek ■■* hissetmek Bir - cik “■* biricik Genç - cik ■■* gencecik
Ünsüz düşmesi: Daha çok türeme sırasında sözcük kökündeki “k, l” ünsüzlerinin düşmesi ile oluşur.
Ufak - cık “■* ufacık Yüksek -l ■■* yükselmek Küçük -l “■* küçülmek
Ünlü Düşmesi: Ekleşme, türeme, birleşme sonucu sözcüğün aslında olan bir ünlünün düşmesi ile meydana gelir.
Ağız-1 “■* ağzı
Alın -im ■■* alnım
Kayıp olmak ■■* kaybolmak
Hapis etmek ■■* hapsetmek
Cuma ertesi ■■* cumartesi
Ses Düşmesi
Ses düşmesi ünlü ve ünsüz düşmesi olarak karşımıza çıkar. Dilimizde ünlüler heceyi oluşturduğundan ünlü düşmesine hece düşmesi de denir.
Ünsüz Benzeşmesi
Türkçe sözcüklerin sonunda bulunan sert ünsüzlerden (p, ç, t, k, f, h, s, ş) sonra ekleşme sonucu “c, d, g” ünsüzlerinden biri ile başlayan bir ek geldiğinde, bu eklerin başındaki yumuşak ünsüzler “ç, t, k”ye dönüşür. Buna ünsüz benzeşmesi denir.
Kitap - dan ■■* kitaptan Sokak - da ™* sokakta Yarış - cı ■■* yarışçı Bit - gin “■* bitkin
Ünsüz Yumuşaması
Türkçede “p, ç, t, k” sert ünsüzleri ile biten sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde bu ünsüzler yu-muşayarak “b, c, d, g, ğ”ye dönüşür. Buna ünsüz yumuşaması ya da ünsüz değişimi denir.
Orak - a ™* orağa Araç -1 “■* aracı icat -1 “■* icadı Çelenk - i ■■* çelengi Çorap - im ■■* çorabım
® Ünsüz yumuşaması özel isimlerde görülmez. Ayvalık’a, Sinop’un sözcüklerinde yumuşama olmaz.
Küçük Ünlü Uyumu
Düzlük yuvarlaklık uyumudur. Türkçe bir sözcük düz ünlülerden biri ile başlamışsa (a, e, ı, i) ondan sonraki heceler düz ünlülerle, yuvarlak ünlülerden biri ile başlamışsa (o, ö, u, ü) düz-geni (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) ünlülerden biri ile devam etmelidir.
“Martılar” sözcüğü düz ünlülerden sonra düz ünlüler geldiği için,
“Öyküler” sözcüğü yuvarlak ünlüden (ö) sonra dar-yuvarlak ünlü (ü), bu sesten sonra da düz-geniş (e) ünlü geldiği için küçük ünlü uyumuna uyar.
Büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler küçük ünlü uyumuna da uymaz. Bu açıdan düz ünlüler ya da yuvarlak ünlüler gelirken kalınlık ve inceliğe dikkat edilir.
“Kalem” sözcüğü, büyük ünlü uyumuna uymadığı için küçük ünlü uyumuna da uymaz.
“Savurgan” sözcüğü büyük ünlü uyumuna uyar, ancak düz ünlüden (a) sonra yuvarlak ünlü (u) geldiği için küçük ünlü uyumuna uymaz.
Küçük ünlü uyumunu kolaylaştırmak için hangi sesten sonra hangi sesin geleceğini verelim şimdi:
a ya da ı’dan sonra a, ı
e ya da i’den sonra e, i
o ya da u’dan sonra a, u
ö ya da ü’den sonra e, ü gelmelidir.
“Görevliler, köylerimiz, sebzeci, karşılık” sözcükleri küçük ünlü uyumuna uyar; “sabun, salon, dünya” sözcükleri ise uymaz.