TASARI
Henüz yapılmayan ancak ileride yapılmak istenen şeylerin olduğunu bildiren cümleler bir tasarıdan söz eder. Örneğin
“Bu kitaba ikinci baskısında iki yeni öykü ekleyeceğim.”
cümlesinde bir tasarıdan söz edilmektedir.
Buna benzer kavram ve duygular değişik soru biçim-leriyle karşımıza çıkar. Bu tip kavram sorularının çözümü için bol miktarda cümle anlamı sorusu çözmek gerekir.
ÖNERİ
Kimi zaman bir eseri okuduğumuzda onda eksik olan bir yönün farkına varırız. Bu eksik olan ya da beğenmediğimiz şeyin nasıl giderilebileceğiyle ilgili olarak ortaya koyduğumuz tekliflere öneri denir.
Örneğin,
“Bu kitabın sonuna kitabın hazırlanmasında yararlanılan kaynakların alınması okur için yararlı olur.”
cümlesinde bir öneride bulunulmuştur.
VARSAYIM
Olmuş bir olayın ya da nasıl sonuçlanacağı bilinmeyen bir durumun belli bir şekilde sonuçlanmış olduğunu kabul etmeye varsayım denir.
TAHMİN
Bir olay, durum ya da eylemin nasıl gerçekleşeceği konusunda öne sürülen düşüncelerdir. Fikir yürütmek, sezgide bulunmaktır tahmin.
Örneğin;
“Telefon eden babam olmalı.”
cümlesinde telefon eden kişinin kim olduğu konusunda tahminde bulunulmuştur.
OLASILIK (İHTİMAL)
Bir eylemin ya da durumun gerçekleşip gerçekleşmeyeceğinin belli olmamasına ihtimal denir. ihtimal anlamı taşıyan cümlelerde kesinlik anlamı yoktur.
Örneğin;
“Yarınki maça belki giderim.”
cümlesinde “maça gitme” kesin değildir. Sözü söyleyen kişi maça gidebilir de, gitmeyebilir de. Buna göre bu cümlede ihtimal anlamı vardır.
ÖNYARGI
Gelecekte nasıl gerçekleşeceği bilinmeyen durum ya da olay hakkında önceden benimsenmiş olumsuz düşünceler içeren yargılardır.
Örneğin;
“Sergideki resimleri hiç kimse beğenmeyecek.”
cümlesinde sergideki resimleri insanların beğenip beğenmeyeceği bilinmediği halde resimlerin beğenil-meyeceği yönünde bir söz söylenmiştir. O halde bu cümlede önyargı söz konusudur.
DEĞERLENDİRME
Bir sanat eserinin, sanatçının ya da herhangi bir durumun iyi ya da kötü yönlerini ortaya koymaya veya özelliklerini belirlemeye değerlendirme denir.
Değerlendirmeler öznel ya da nesnel nitelik gösterebilir.
“Sanatçı şiirinde yabancı sözcüklere hiç yer vermemiş.”
cümlesi nesnel bir değerlendirmedir. Ancak;
“Şiirde her insanı derinden etkileyen hayal alemlerine yer verilmiş.”
cümlesi öznel bir değerlendirmedir.
ÖZNELLİK ve NESNELLİK
Kimi yargıların kişiden kişiye değişen göreli bir yanı vardır. Bu yargıların doğru ya da yanlış olduğu kanıtlanamaz. Söyleyenin yorumunu içeren bu tür yargılara öznel yargılar denir.
Doğruluğu ya da yanlışlığı kişiden kişiye değişmeyen, kanıtlanabilir bir bilgi özelliği taşıyan ve söyleyenin yorumunu içermeyen yargılar ise nesneldir.
“En beğenilen edebiyat türü romandır.”
cümlesi öznel,
“En çok satan romanlar aşk romanlarıdır.”
cümlesi ise nesneldir.
KARŞILAŞTIRMA
Bir düşünceyi ya da kavramı daha anlaşılır hale getirmek için onu başka bir düşünce ya da kavramla herhangi bir yönden mukayese etmeye denir. Karşılaştırma, ortak ya da farklı yönlerden yapılabilir.
“Fatih, Yusuf kadar uzundur.”
cümlesinde Fatih ve Yusuf boyları yönünden karşılaştın I m ıştır.
ÜSLUP
Sanatçının dili kullanma biçimi, anlatım şekli üslupla ilgilidir. Cümlelerin uzunluğu, kısalığı, sözcük seçimi, sanatlı ya da yalın oluşu, sanatçının üslubunu ortaya koyar.
“Sanatçı eserinde gerçekleri dile getirir.”
cümlesi üslupla ilgili değildir.