Eğitim

UYAK DÜZENİ

Bir şiirde ses benzerliği taşıyan sözcüklerin bulunduğu dizelerin alfabetik sıra ile adlandırılmasına uyak düzeni denir.

Orda geçti benim güzel günlerim, O demleri anıp bu gün inlerim, Destanı ömrümü okur dinlerim, içimde oralı bir bülbül vardır.

Bu dörtlükte, dize sonlarındaki “günlerim - inlerim -dinlerim” sözcüklerinde “-nlerim” sesleri birbiriyle benzeşmektedir.

Bir şiirin ya da dörtlüğün uyak düzeni oluşturulurken, benzeşen sesler aynı harflerle gösterilir. Örneğin yukarıdaki dörtlüğün kafiye düzeni şöyle gösterilir:

REDİF

Dize sonlarında bulunan sözcüklerdeki benzer seslerin kafiyeyi oluşturduğunu biliyorsunuz. Redif ise kafiyeden sonra gelen aynı yazılıştaki ek ya da sözcüklerdir.

Yüreğim bağlandı her bir sözüne Kara kaşlarına, kara gözüne Siyah kakülünü dökmüş yüzüne Uzanıp birkaç tel çalasım geldi

Örneğin yukarıdaki dörtlükte “sözüne - gözüne - yüzüne” sözcüklerindeki “öz” ortak seslerdir. iki ses benzerliği ise tam kafiyeyi oluşturmuştur, “-üne” sesleri ise rediftir.
Çünkü bu sesler yazımca ve görevce aynıdır. Her üç dizede de bu sesler iyelik eki ve hâl ekinden oluşmuştur.

Cinaslı Uyak

Yazılışları aynı, anlamları farklı sözcüklerin oluşturduğu kafiye türüne cinaslı uyak denir.
Cinaslı uyağı oluşturan sözcükler farklıdır. Benzerlikleri sadece yazım noktasındadır. Örneğin,

Kalem böyle çalınmıştır yazıma Yazım kışıma uymaz, kışım yazıma

Bu dizelerdeki “yaz” sözcükleri aynı seslerden oluşmuştur. Fakat dizelerin anlamını incelediğimizde bu sözcüklerin farklı sözcükler olduğunu anlıyoruz: Birinci dizedeki “yaz” sözcüğünün “yazmak” eylemi olduğunu, ikinci dizedeki “yaz” sözcüğünün ise “mevsim adı” olduğunu sanırım siz de fark etmişsinizdir.

Zengin Uyak

Dize sonlarındaki üç ses benzerliğine zengin uyak denir.

Söğüt dallarında hasta serçeler Eski akın destanını heceler Tuna ağlıyormuş bazı geceler Göğsünde kefensiz şehitler varmış

Bu dörtlükteki “serçeler, heceler, geceler” sözcüklerinde üç ses benzerliği “-ler” vardır. Dize sonlarındaki bu üç ses benzerliği zengin uyağı oluşturmuştur.

Tam Uyak

Dize sonlarındaki iki ses benzerliğine tam uyak denir.

Bu buluttan düşen yağmur Bir yıldızdan damlayan nur Bir yeşil yaprakta huzur Bir gonca gülüşü olmak

Dörtlükteki “yağmur, nur, huzur” sözcüklerinde “-ur” sesleri ortaktır. Yani üç sözcükte de “-ur” sesleri benzerdir. Bu iki ses benzerliği tam uyağı oluşturmuştur.

Yarım Uyak

Dize sonlarındaki sözcüklerdeki bir ses benzerliğine yarım uyak denir.

Uyak çoğunlukla dize sonlarındaki sözcüklerin köklerinde aranır.

UYAK (KAFİYE)

Şiirde dize sonlarında bazı ses benzerlikleri olur. Dize sonlarındaki bu ses benzerliklerine kafiye denir.

Kafiye temelde dize sonlarındaki sözcüklerin kökünde aranır. Örneğin aşağıdaki dörtlüğü inceleyelim.

Hani, ey gözlerim bu son vedada Yolunu kaybeden yolcunun dağda Birini çağırmak için imdada Yaktığı ateşi yakmayacaktın?

Bu dörtlükte dize sonlarındaki “vedada, dağda, imdada” sözcüklerindeki ortak ses “-da” sesleridir, işte bu ses benzerliği kafiyeyi oluşturur.

Şiirimizde yarım, tam, zengin ve cinaslı olmak üzere dört çeşit uyak vardır.

ÖLÇÜ

Uçun kuşlar uçun doğduğum yere! Şimdi dağlarında mor sümbül vardır. Ormanlar koynunda bir serin dere, Dikenler içinde sarı gül vardır

Bu dörtlükteki dizeler hece sayıları bakımından incelendiğinde, her dizede hece sayılarının eşit olduğu görülmektedir. Bir beyit ya da dörtlüğü oluşturan dizelerin hece sayısı bakımından eşitliğine hece ölçüsü denir.

U-çun kuş-lar u-çun doğ-du-ğum ye-re 12 3456 7 8 910 11

Şim-di dağ-la-rın-da, mor süm-bül var-dır 12 3456 7 8 9 10 11

Yukarıdaki dizelerde görüldüğü gibi şiirin her bir dizesi 11 ‘li hece ölçüsü ile yazılmıştır.

Türk şiirinde bunun yanında 6′lı, 7′li, 8′li … hece ölçüsü kullanılmaktadır.

ŞİİR BİLGİSİ

Şiirin en küçük birimine dize (mısra) denir. iki dizenin bir araya gelmesiyle beyit, dört dizenin bir araya gelmesi ile dörtlük oluşur.

Mektup

Bir duygu, düşünce veya dileğin anlatıldığı yazı türüdür.

► Mektupların çeşitli türleri vardır: iş mektubu, edebî mektup, kişisel mektup vb.

► Edebî mektuplarda yazar düşüncelerini herhangi bir yayında özellikle dergilerde yayınlanması için kaleme alır. Ama yine de karşısında mektubunu gönderdiği bir başkası vardır. Aslında amaç okuyucuya ulaşmaktır.

► Kişisel mektuplar ise haberleşmede, duygu ve düşüncelerin paylaşılmasında kullanılır.

► Bu mektuplarda hitap şeklinde bir giriş vardır. Sonra selamlaşma ve hâl hatır sorma bölümleri bulunur.

► Daha sonra ana konuya geçilir ve mektubun niçin yazıldığı belirtilir. Sonra da istenenler aktarılır.

► En son yine selamlaşma olur.

► Mektubun sağ alt veya sağ üst köşesine tarih yazılır