Boylamın Etkileri
Boylam, bir yerin yerel saatini belirler. Çünkü zaman ölçüsü Dünya’nın hareketine göre ayarlanır. Güneş’in herhangi bir andaki konumu, çeşitli boylamlarda farklı olduğundan günün saati de boylamlara göre farklılık gösterir.
Meridyenlerin Özellikleri:
® Başlangıç meridyeni ingiltere’nin başkentindeki Greenwich istasyonundan geçen meridyendir. Derecesi sıfır “0″ dır.
® Başlangıç meridyeninin 180 doğusunda, 180 batısında olmak üzere toplam 360 meridyen vardır.
® Meridyenler, 360° olan ekvator çemberinin 1′er derece aralıklara bölünmesiyle oluşturulmuştur, iki meridyen arasında kalan uzaklığa 1 boylam derecesi denir.
® Koordinatlarla bir yeri daha iyi belirleyebilmek için her meridyen derecesi 60 dakikaya, her dakika 60 saniyeye bölünmüştür.
® Meridyenler arasındaki uzaklık yalnızca ekvator üzerinde 111 km’dir. Bu uzaklık kutuplara doğru gidildikçe küçülür. Türkiye üzerinde iki meridyen arasındaki uzaklık yaklaşık olarak 85 - 86 km’dir.
Meridyen ve Boylam
Bir kutuptan başlayıp diğer kutba ulaşan, paralelleri dik açıyla kesen hayalî yarım çemberlere meridyen denir.
Herhangi bir meridyenin başlangıç meridyenine olan uzaklığının açı cinsinden değerine ise boylam denir.
Enlemin Etkileri
Enlem derecesi değiştikçe, başka bir ifade ile ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe farklılaşan olaylara enlem etkisi denir.
Enlem;
® güneş ışınlarının düşme açısını,
® sıcaklık dağılışını,
® denizlerin tuzluluk oranlarını,
® gece ile gündüz arasındaki zaman farkını,
® kalıcı karların alt sınırını,
® iklimi,
® bitki örtüsü ve çeşitliliğini,
® tarım ürünleri çeşitliliğini,
® tarımsal faaliyetlerin sınırını
® yerleşme biçimini,
® yerleşme sınırını,
® akarsu rejimini,
® toprak çeşidini,
® hayvan türlerinin dağılışını,
® cisimlerin gölge uzunluğunu,
® haritalardaki bozulma oranını, vs etkiler.
Paraleller Arası Uzaklık Problemleri
İşlemlerde şu yol takip edilir:
® Aralarında uzaklığı sorulan noktalar aynı yarım kürede yer alıyorsa, büyük enlem derecesinden küçük enlem derecesi çıkarılarak sabit uzaklık 111 ile çarpılır.
® Şayet farklı yarım kürede yer alıyorlarsa, toplanarak 111 km ile çarpılır.
Böylece kuzey güney doğrultusunda noktalar arasındaki kuş uçuşu uzaklık bulunmuş olur.
Paralellerin Özellikleri:
® Başlangıç paraleli ekvatordur. Derecesi sıfırdır.
® Ekvatorun 90 kuzeyinde, 90 güneyinde olmak üzere, 180 paralel bulunur.
® Matematik konumu daha ayrıntılı olarak belirleyebilmek için, her paralel dairesi 60 dakikaya, her dakika 60 saniyeye bölünmüştür.
® Paralel çemberlerinin uzunlukları kutuplara doğru gidildikçe küçülürken dereceleri büyür.
Paralel ve Enlem
Ekvatora paralel olarak çizildiği var sayılan hayalî çemberlere paralel denir. Paralel çemberlerinin ekvatora olan uzaklığının açı cinsinden değerine ise enlem denir.
Pratikte enlem ve paralel birbirlerinin yerine kullanılırlar. Kutuplara eşit uzaklıkta yer alan Dünya üzerindeki en büyük paralel dairesine ekvator denir.
MATEMATİK KONUM
Herhangi bir yerin ekvatora ve başlangıç meridyenine olan uzaklığına matematik konum denir.
Herhangi bir yerin matematik konumu paralel ve meridyenler yardımı ile tesbit edilir. Buna göre, matematik konumun iki elemanı vardır.
Türkiye’nin özel konumu ile bu konumun başlıca sonuçları şunlardır:
® Asya, Avrupa ve Afrika kıt’alarının birbirine en çok yaklaştığı yerde bulunur.
Bunun sonucunda;
- Üç kıt’a arasında doğal köprü durumundadır. Bu nedenle Asya ile Avrupa arasındaki göçler Anadolu üzerinden gerçekleşmiştir.
- ipek ve Baharat yolu gibi, önemli ticaret yollarına geçitlik yapmıştır.
® Doğal güzellikler bakımından zengindir.
® Dünya’da en fazla petrol çıkaran Irak, iran, Azerbaycan gibi ülkelere komşudur.
® Üç tarafı denizlerle çevrilidir ve yeryüzü şekilleri çeşitlidir. Bunun sonucunda;
- Çeşitli iklimler görülmektedir.
- Yetiştirilen ürün çeşidi artmıştır.
- Turizm faaliyetleri yaygındır.
® Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan istanbul ve Çanakkale boğazlarına sahiptir. Bu durum;
- Türkiye’nin stratejik önemini artırmıştır.
- Boğazlardan geçiş ücreti alınarak ekonomik gelir elde edilmiştir.
® Türkiye Avrupa’da Yunanistan ve Bulgaristan, Asya’da Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan, iran, Irak ve Suriye ile komşudur.
® En uzun kara sınırı Suriye ile en kısa kara sınırı Azerbaycan iledir.
® Ortalama yükseltisi fazla olan bir ülkedir. (Yaklaşık 1132 metre)
® Yükselti batıdan doğuya doğru gidildikçe artmaktadır.
® Gerçek alanı 814 578 km2 iken, iz düşüm alanı 779 452 km2 dir. Aradaki 35 126 km2 lik fark Türkiye’nin engebeli ve yüksek olmasından kaynaklanır.
® Türkiye, özel konumu sayesinde birçok uluslar arası kuruluşa üyedir. NATO, Avrupa Konseyi, Karadeniz Ekonomik iş Birliği Teşkilâtı ve islâm Konferansı Birliği bu kuruluşların başlıcalarıdır. Ayrıca Avrupa Birliği (AB)’ne tam üyelik başvurusu yapılmıştır.
ÖZEL KONUM
Herhangi bir yeri diğer yerlerden ayıran, sahip olduğu kendisine ait özelliklerin hepsine birden özel konum denir. Özel konum, bir yerin kıt’alara, denizlere ve okyanuslara, komşu ülkelere, ticaret ve ulaşım yollarına, boğaz ve geçitlere, sanayi bölgelerine, önemli madenlere, büyük kentlere olan uzaklığını, yükselti, yeryüzü şekilleri, eğim, bakı, gibi özelliklerini belirler.
Özel konum ülkelerin, iklimini, doğal bitki örtüsünü jeopolitik konumunu, ulaşımını, sanayisini, yerleşme durumunu, tarım faaliyetlerini, nüfusunu, ülke kalkınmasını, ekonomik faaliyetlerini etkilemektedir.
Dünya üzerinde özel konumun etkisine şu örnekleri verebiliriz:
® ingiltere, Japonya, Norveç, Küba gibi deniz ve okyanuslara komşu ülkeler balıkçılıkta ileri gitmişlerdir.
® Orta Asya’da (denizlere uzak olmasına bağlı olarak) yazlar çok sıcak ve kurak, kışlar çok soğuk ve kar yağışlı geçmektedir.
® Kuzeybatı Avrupa, Gulf Stream sıcak su akıntısının etkisiyle Orta Avrupa’ya göre daha ılıman bir iklime sahiptir.
® Kanada’nın doğu kıyılarından Labrador soğuk su akıntısı geçtiği için, bu ülke aynı enlemdeki diğer ülkelere göre daha soğuk olmuştur.
® Kıbrıs, Kanarya, Havai, v.b. adalar, deniz ve hava yollarının gelişmesiyle ikmal ve uğrak yerleri hâline gelmişlerdir. Buna bağlı olarak, bu adaların önemi artmıştır.
® Orta kuşak karalarının batı kıyıları, batı rüzgârlarının etkisiyle bol yağış almaktadırlar.