Eğitim

Meridyenler (Boylamlar)

Dünya üzerinde her iki kutup noktasını birleştiren, kuzey güney doğrultusunda uzanan hayalî çizgilere meridyen (boylam) adı verilir.

Yerkürenin merkezinden 1derecelik açı farkıyla çizilen ve güney kutup noktasından kuzey kutup noktasına (dünyanın dışından) çizildiği varsayılan çizgilerdir.

Meridyenlerin Özellikleri

o Meridyenler arasında 1 derecelik açısal fark bulunur.
o Tüm meridyenler yarım daire biçimindedir.
o 360 tane meridyen yayı vardır.
o Başlangıç meridyeni İngiltere’nin Greenwich rasathanesinden (gözlemevinden) geçer ve 0˚ meridyeni adı verilir. Diğer adı baş meridyendir.
o 0 (Sıfır) meridyeninin doğusunda bulunan meridyenlere doğu meridyenleri, batısında bulunan meridyenlere batı meridyenleri adı verilir.
o Meridyen (Boylam) dereceleri 0 (Sıfır) meridyeninden batı ve doğuya ilerledikçe büyür.
o Bir enlem üzerindeki tüm meridyen aralıkları birbirine eşit olur.
o Meridyenler arasındaki mesafe yalnız Ekvator üzerinde 111 km’dir. Bu mesafe kutuplara gidildikçe azalır ve tüm meridyenler kutup noktasında birleşir. (Meridyenlerin kutup noktasında birleşmesi Dünya’nın Geoid şeklinde olmasının doğal bir sonucudur.) Meridyenlerin karşısındaki meridyenlere anti meridyen adı verilir.
o 180˚ meridyenine tarih değiştirme çizgisi adı verilir.
o İki meridyen arasındaki zaman farkı dört dakikadır.
o Paralelleri dik kesen meridyenlerin (boylamların) uzunlukları birbirine eşittir.
o Aynı meridyen üzerindeki noktalarda, Güneş, Ekinoks tarihlerinde (21 Mart ve 23 Eylül) aynı zamanda doğar ve aynı zamanda batmaktadır. Diğer günlerde yerel saatler değişmezken Güneş’in doğuş ve batış saati değişir. Bunun sebebi dünyanın eksen eğikliği olmasıdır.

Paraleller

Dünya’nın tam ortasından geçen ekvator çizgisine paralel olarak doğu batı yönünde uzanan hayalî çizgilere paralel denir.

Paralel yerküre üzerinde çizildiği kabul edilen, Ekvator’a paralel dairelerden herbirine verilen addır. Dünya üzerindeki bir yerin ekvatora mesafesinin açısal değerine enlem adı verilir. Ekvatorun güneyinde kesiminde (Güney Yarım Küre) 90 tane, kuzey kesiminde 90 tane olmak üzere toplamda 180 tane paralel bulunmaktadır.

Eğim Hesaplama

iki nokta arasındaki yükselti farkının bu iki nokta arasındaki yatay uzaklığa oranlanmasıyla eğim bulunur. Yol uzunluğu ile eğim ters orantılıdır. Yol uzunluğu artarsa eğim azalır, izohips eğrilerinden yararlanarak iki nokta arasındaki eğimi hesaplayabiliriz. Bunun için iki noktanın yükseltilerini ve aralarındaki yatay uzaklığı bilmemiz gerekir. Eğim yüzde (%) ve binde (%o) olarak hesaplanır. Hesaplamada şu formüllerden yararlanılır.

Eğim(%) =

hx100

Eğim(%o) =

hx1000

h = Yükselti farkı (metre)

L = iki nokta arasındaki yatay mesafe (metre)

Eş Yükselti Eğrilerinden Profil Oluşturalım

Profil çıkarımı yalnızca izohips yöntemine göre hazırlanan fizikî haritalardan yapılabilir. Bu işlem için önce haritada profili çıkarılacak noktalar tesbit edilir. Bu noktalar arasına bir doğru çizilir. Daha sonra haritanın alt kısmına milimetrik kâğıt konur. Milimetrik kağıdın sol kısmına haritada bulunan yükselti değerleri işaretlenir. Haritada profili çıkarılacak doğrultuda çizilen çizginin izohipsleri kestiği yükselti değerleri milimetrik kağıttaki yükselti değerlerine işaretlenir, işlemin sonunda milimetrik kâğıtta işaretlenen noktalar birleştirilir. Böylece haritada tesbit edilen noktalar arasındaki profil çıkarılmış olur.

Yer Şekillerinin Çizgilere Yansıması

izohips haritalarında yer şekilleri farklı çizimlerle ve işaretlerle gösterilir. Bir izohips haritasında çizgilerin durumuna bakarak o yerin yer şekilleri hakkında bilgi sahibi olabiliriz. Yer şekillerinin izohips eğrilerinden yararlanarak haritalara aktarılmasına bazı örnekleri şu şekilde verebiliriz.

Boyun: Haritalarda birbirini çevrelemeyen komşu izohipsler arasında kalan yerlere boyun adı verilir. Buralar çevresindeki tepeler arasında kalan ve yükseltisi onlara göre daha az olan yerlerdir.

Vadi: Eş yükselti eğrilerinin zirveye doğru de girinti yaptığı yerler akarsu vadisidir.
Kıyı çizgisi: Kara ile denizin birleştiği kıyı çizgisi “0″ metre eğrisi olarak bilinir.

Tepe: Kapalı ve dar izohipsler ile gösterilen ve iç kısımlara doğru yükseltinin arttığı, çevresine göre yüksekte kalan yer şekilleridir. Dağ ve tepelerin dorukları “nokta” ile gösterilir.

Çanak (Kapalı çukur): Yükseltisi çevresine göre daha az olan çukur sahalar izohips haritalarında —> işareti ile gösterilir.

Sırt: Eş yükselti eğrilerinin “V” şeklini aldığı yerler sırt olarak adlandırılır. Sırtlar çoğunlukla iki yamacın birleştiği yerlerden geçer.

ARAZI REHBERİMİZ: ÇİZGİLER

Yeryüzü şekillerinin haritalarda farklı yöntemlerle gösterildiğini daha önceki bölümlerde anlatmıştık. Bu yöntemlerden en yaygın olarak kullanılanı izohips yöntemidir. Deniz seviyesine göre aynı yükseltiye sahip noktaların birleştirilmesiyle izohips eğrileri elde edilir. Yeryüzünün temel şekilleri olan kabarıklıklar, çukurluklar, yükselti değerleri ve yer şekillerinin eğimlerini bu çizimlerden öğrenmemiz mümkündür. izohips eğrilerinin bazı özelliklerini şöyle sıralayabiliriz.

® iç içe kapalı eğrilerdir. Birbirlerini kesmezler.

® Yeryüzü şekillerinin yükseltilerini ve biçimlerini kuş bakışı olarak canlandırırlar.

® Sıfır (0) metre izohipsi deniz seviyesinden başlar. Kara ile denizin birleştiği deniz kıyısını düz bir çizgi halinde takip eder. Buna kıyı çizgisi adı verilir.

® izohips eğrileri dağ doruklarında nokta hâlini alır. Buralar zirve olarak tanımlanır.

® En geniş izohips halkası en alçak yeri, en dar izohips halkası ise en yüksek yeri gösterir.

® izohipsler arasındaki yükselti farkı haritanın tamamında aynıdır.

® Aynı izohips üzerinde bulunan bütün noktaların yükseltileri birbirine eşittir.

® Birbirini çevrelemeyen komşu iki izohipsin yükseltisi aynıdır.

® izohipsler üzerinden geçen kesik çizgiler mevsimlik akarsuları, düz çizgiler ise devamlı akarsuları gösterir.

® izohipslerin sıklaştığı yerler eğimin arttığını, seyrek-leştiği yerler ise eğimin azaldığını gösterir.

Uluslar Arası Saat Dilimleri

Ülkeler arasındaki iletişimin gelişmesiyle günümüzde saat karışıklıklarını önlemek amacıyla uluslar arası saat dilimleri düzenlenmiştir.

Dünya üzerindeki 360 meridyen, gün süresi olan 24 saat dilimine bölünmüştür. Böylece 60 dakikadan oluşan 15 meridyenlik saat dilimleri meydana gelmiştir. Başlangıç meridyeninin 7° 30′ doğusu ve 7° 30′ batısı arasında kalan bölüm 0 numaralı ya da 24 numaralı saat dilimi olarak kabul edilmiştir. Bu şekilde doğuya ve batıya doğru 15′er meridyenlik dilimler hâlinde saat dilimleri oluşturulmuştur.

Güneş’in gün içindeki konumu

Aynı meridyen üzerindeki noktalar Güneş’in karşısından aynı anda geçerler. Bu nedenle aynı meridyen üzerindeki noktaların yerel saatleri aynıdır. Dünya’nın batıdan doğuya doğru dönmesinden dolayı doğudaki meridyenler Güneş’i daha önce görürler. Böylece bu meridyenlerde Güneş, batıdaki meridyenlere göre daha önce tepe noktaya ulaşır. Dolayısıyla doğudaki meridyenlerin yerel saati daima batıdaki meridyenlerden daha ileridir.

Her Noktaya Ayrı Bir Saat: Yerel Saat

Gün içinde Güneş’in hareketlerini gözlemlediğimizde Güneş’in doğudan batıya doğru hareket ettiğini görürüz. Aslında bu durum, Dünya’nın kendi çevresinde dönmesinden kaynaklanır. Dünya’nın kendi çevresindeki hareketi batıdan doğuya doğrudur. Bu nedenle doğudaki meridyenlerde Güneş batıdaki meridyenlere göre daha önce doğar, daha önce batar.

Bulunduğumuz yerde gün içinde Güneş’in gökyüzünde en tepe noktaya geldiği an yerel saat 12.00 kabul edilir. Bu anı şu şekilde tesbit edebiliriz. Yere dikilen çubuğun gölgesi gün içinde sürekli gözlemlenir. Güneş gökyüzünde tam tepe noktasına ulaştığı anda güneş ışınları en dik açıyla geldiği için gölge boyu en kısa olur. En kısa gölge boyunun oluştuğu an bulunduğumuz yerin yerel saatinin 12.00 olduğunu gösterir. Her noktanın, her meridyenin kendine has yerel saati vardır.

Meridyenlerin başlıca özellikleri şunlardır:

® iki meridyen arasındaki uzaklığın en geniş olduğu yer ekvatordur. Ekvator üzerinde iki meridyen arası uzaklık 111 km’dir. Ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe meridyenler arasındaki uzaklık azalır.
® 0° başlangıç meridyeni Londra’nın Greenwich kasabasından geçer.

® Meridyenler kutuplarda birleşir. Bu nedenle meridyenler arasındaki uzaklık ekvatordan kutuplara gidildikçe azalır.

® Başlangıç meridyeninin doğusunda 180 tane, batısında 180 tane olmak üzere toplam 360 tane meridyen vardır. Meridyenler birer derece arayla çizilmiştir.

® iki meridyen arasında her yerde 4 dakikalık zaman farkı vardır. Çünkü, Dünya üzerindeki bütün noktalar 24 saatte 360° dönüş yaparlar.

® Aynı meridyen üzerindeki noktalar, Güneş’in karşısından aynı anda geçtikleri için yerel saatleri aynıdır.

® Bütün meridyenlerin uzunlukları birbirine eşittir. ® Meridyenler kuzey güney doğrultusunda uzanır.

® Dünya üzerindeki bir noktanın Greenwich’e olan uzaklığının açı cinsinden değerine boylam denir, iki meridyen arasındaki uzaklığın önce dakikaya, dakikaların da saniyelere bölünmesiyle boylamlar elde edilir.