Yahudilerin atası sayılan ve kutsal kitaplarda yerini bulan bir Sami kavmi. Latince ludaeus. esk Yunancada iodaios, ibranicede Yahudi adını alır. Yakup Peygamberin 4. oğlu Yuda’nın (Yudas) soyundan gelenleri belirtir. Mezopotomya ve Suriye’de boylar halinde göçebe bir yaşam sürerken İÖ 1850′lerde Tevrat’ a göre tanrının buyruğuyla kendilerine vaat edilen Kenan Ülkesi adıyla anılan Filistin topraklarına yerleştiler. Kenanlılar bunlara ırmağı geçenler anlamında ibrani adını verdi. Yerleşmeler Yakup döneminde de sürdü. Yakup döneminde ibranilere Yakuba bağlı anlamına gelen israil (Allahla uğraşan. Allah uğraşır) adı da verildi. Yusuf Peygamberin Mısır’da Firavun’a vezir olmasıyla Mısır’a qöc ettiler. Kısa süre sonra Mısır ela hor gorulrnuye ve baskı altına alınmaya başladılar. Dinsel anlatımda yerim bulan serüvenli bir biçimde ortaya çıkan Musa Peygamberin çabalarıyla ibrani’ kavmi çıkış (Exodus) adı verilen hareketle yeniden Adanmış Toprak (Arz-ı Mevud) denen Filistin’e dönmeye çalıştıysa da yerli halkın karşı koymasıyla Sina ve Paran bölgesine yerleştiler. İÖ13. yy’da Mısır Firavunu II. Ramses döneminde gerçekleştiği sanılan bu olaydan sonra İbranilerın çetin ve uzun savaşlar yaşadılar. Filistin’in yerli halkını egemenlikleri altına alarak yönetimlerini pekiştirdiler. Musa’nın onlara Allah inancını aşılaması ve izlenecek yol yönetmek öğretmesi nedeniyle kendilerini Musa’ya inanan anlamında Musevi diye adlandırdılar. 1 2 boya ayrılarak 12 ayrı yere yerleştiler. Samuel. Saul. Davut yönetimindeki toparlanmadan sonra Süleyman döneminde ibranileren parlak zamanlarını yaşadılar. Süleyman’ dan sonra ibraniler ikiye ayrıldılar: Ürdün Irmağının iki yakasında Davut’ un kurduğu Kudüs dinsel ve siyasa! merkez olmak üzere israil ve Yahuda devletlerini oluşturdular (İÖ 1075). Zamanla bu iki ülke birbirleri üzerinde dinsel ve siyasal üstünlük sağlamak için uzun savaşlar yaptı, iyice yıprandıkları dönemde Asur ve Babil baskısıyla karşı karşıya kaldı. Yahuda İÖ 722′de Asurlularca. israil ise İÖ 587′de Babillilerce ortadan kaldırıldı, ibraniler kitleler halinde ülkelerinden çıkarılarak Babıi’e sürüldü. Babü tutsaklığı denen ve Pers egemenliğine kadar (İÖ 538) süren bu sürgün Pers İmparatoru Büyük Keyhüsrev’ir. izniyle sona erdi. Yurtlarına dönen ibraniler. Pers etkinliğinden sonra İÖ 333te Makedonya. İÖ 64′te de Roma egemenliğine girdiler. Romalılar döneminde özellikle isa’ nırr çarmıha gerilmesinde etkin olduktan sonra çeşitli baskılarla karşılaşmaları üzerine IS 1 32-1 35′te Simon Ben Kosibha önderliğinde iki kezayak-lanınca Romalılarca önce soykırıma uğratıldılar, geri kalanlar da yeniden dünyanın değişik bölgelerine sürgüne gitmek zorunda kaldılar. Binlerce yıl süren sürgün döneminde dinsel, toplum sal özellikleri, çok kez de ekonomilerinin iyi olması nedeniyle horlandılar.. 13. yy’ da kitleler halinde ingiltere’den’14. yy’ da Fransa’dan. 15. yy’da ispanya’dan kovuldular. Özellikle ispanya’dan kovulanlara Osmanlı Devleti yerleşme izni verdi. Avrupa’da kalanlar Getto’ larda zor koşullarda horlanarak yaşadı. Doğu Avrupa’da kıyıma uğradı, Rusya’ da Pogrom’a tabi tutuldular, ibraniler ya da Musevi toplumu 19. yy’da Siyonist hareketle yeniden Adanmış Topraklara dönme aşamasına geldi. En büyük horlanma ve kıyıma uğradıkları Hitler faşizminden sonra doğan hoşgörü ortamında Batı ülkelerinin desteğiyle 1948′de yeni israil’in kurulmasıyla binlerce yıl süren sürgünlükleri sonuçlandı İbrani Edebiyatı, Eskiçağ (İÖ 4 yy. İS. 6 7. yy): Yahudi devletinin var olduğu çağlardaki eski ibrani edebiyatının küçük bir bölümü günümüze gelebildi: Tevrat. Tevrat’ın kilisece tanınmayan metinleri (Apokryp’ler) ve 1952′ de Kumrari’da bulunan elyazmaları. Tevrat metinlerinin genişletilmesi Tan-naim edebiyatını oluşturdu. Bu edebiyat Midraş, Mişna. Toseftah, sözlü Haggada geleneğini yazıya dönüştüren ve incil’i açıklayan Gemarâ (Tal-mud). Tarğumin metinleriyle şarkıları ve sinagog şiirlerini kapsar. Ortaçağ (7.-15.yy): Ortaçağda ibrani edebiyatı 7 bölümde incelenebilir:1) Hahamlık (dinsel yasalar) edebiyatı. Yorumlayıcı eserleri (örn Raşi’nin). Midraş edebiyatına dayanan vaiz derlemelerini. Talmud metinleri ve dinsel törenler sırası üzerine açıklamaları,yasa derlemelerini (örn. isaak Alfasi. Moses Maimonides. Jakob ben Aşher) içerir.2) Dilbilimsel (filolojik) edebiyat: Örn. ibranice dilbilgisi.3) Felsefi ve bilimsel edebiyat. Antik çağ eserlerinin ibranice çevirilerini ve özgün ibranice metinleri (Örn. Abratham ibni Esra. Levi Ben Gerson) kapsar.4) ilahiyatla ilgili edebiyat. Vahyi ilahi dininin Antik Yunan felsefesiyle çatışmasından oluştu (SaadyaYahuda HaLevi. Moses Maimonides): Tevrat yorumları, gizemciliğin Tevrat açıklamaları (Kassidizm. Kabbala).5) Yüksek duygulara ulaştırmayı amaçlayan (tehzibi ahlak) edebiyat: felsefi, gizemci, özellikler’gösterir. Dinsel halk edebiyatıyla yakın ilişki içindedir.6) Tarih edebiyatı. Gelenekler tarihi ve din ulularının yaşamıyla ilgilidir.7) Şiir. Doğu. italya ve Orta Avrupa kökenli sinagog şiirlerinin zengin dağarı “ispanyol Okulu” ile (ölçü ve Arap şiiri örneğinde yeni türler) güçlenir ve sinagog dışı dinsel ve dindışı, şiirlerle zenginleştirilir (Samuel Ha-Nagid. ibni Cebron, Yahuda Ha-Levi, M o s o ibni Esra).Yeniçağ ve Aydınlanma(iB.-18. yy). Yahudilerce erkenden ve yaygın biçimde kullanılan matbaa birçok eski eseri yitip gitmekten kurtarırken öte yandan da kapsamlı bir edebiyat üretimini gerçekleştirdi. Tümüyle geleneklerle ve Yahudi yaşamıyla sınırlı bir edebiyat ağırlık kazandı. Din dışı eğitimin ve edebiyatın (M.H. Luzzatto) sürdüğü italya bir yana bırakılırsa, tüm Yahudi dünyasında gizemcilik (Kabbala. Kassidizm) ilahiyata egemen oldu. Halk dindarlığının yeğlediği yüksek duygulara ulaştırmayı amaçlayan kitaplar ve vaiz derlemeleri çok yaygınlaştı.Aydınlanma ve Çağdaş Dönem (18-20.yy). Dinsel edebiyat her yönüyle yaşamayı sürdürdü. Berlin’deki Aydın-lanmacıl.ğın (Moses Mendelssohn. N.H. VVessely) ulaşmayı amaçladığı “klasik” Tevrat ibranicesinde edebiyat, Doğu Avrupa Aydınlanmacılığınca (Haskala: “öğrenim”) oluşturuldu. Avrupa’nın ulusal devletler hareketinin ve sosyalizmin izindeki Rusya ve Polonya Yahudileri kendi toplumsal ve dinsel yaşam biçimlerini eleştirel bir tutumla değerlendirmeye başladılar. A. Mapu (1807-1867) ibranice ilk tarihsel romanı yazdı. (Siyon Aşkı). Mapu, romanında toplum eleştirisini Yahudi halkının Siyonist anlayışta yenilenmesi gereğiyle vurguladı. Mendele-Moşer-Sefarim (1836-1917) ibranice edebiyatta bir sanatsal ilke olarak gerçekçiliğin çığırını açtı. Gazeteci P. Smolenskin (1840-1885) yazılarında Yahudi milliyetçiliğini savundu. Rusya’dan Filistin’e göç dalgalarıyla birlikte işçi. hareketi edebiyatı oluştu. Bu akımı eleştirmen J. Ch. Brenner,düşünür A.D Gordon ve şair Rachel temsil ettiler.Manevi Siyonizm ya da kültür siyoniz-minin kentsoylu yöneliminin öncüle-rıyse Ahad Haam (1856-1927) ve öğrencileri H. N. Bialik (1873-1934) ve S. Çernikovski (1875-1943) ile Yehudah Burla (1886-1969), Mordehay (1910-1979) oldular, ingiliz mandası döneminde U.2. Grynberg ve Leah Goldberg gibi şairler öne çıktı. 1 948′de israil Devleti’nin kurulmasıyla dil hızla gelişti ve bununla birlikte edebiyatta bir dönüşüm görüldü. Bunda değişen yaşam, koşullarının da etkisi oldu. A Meged Amos Oz (1939). Amalia-Hahana- Karmon (1930). Dan Pagis. israel Eliraz. Hanoch Levin. M. Şamir. S. Yişar (Yizhar). J. Amihai. A.B. Yehoşua gibi çoğunlukla birinci ya da tek dilleri ibranice olan yazarlar yetişti. Bunlar romanlarında ve şiirlerinde küçük ülkeleri israil’deki yaşamı canlandırdılar: Nazilerin. Yahudi kıyımım, savunma savaşının sorunsalını ve ahlaksal yönünü, kibbuz yaşamını (Moşe Şamir) tartışma konusu yaptılar: Şiirde öne çıkan Nathan Altermann (1910-1970) ve Abraham Şlaasky (1900-1973). Lea- Goldberg (1911-1970) Hayım Hazaz (1897-1973) -Nobel ödülünü paylaşan (1966) S.J. Agnon’un (1888-1970) düzyazı yaratıları, çağdaş roman tekniği ve zamana bağlı olmayan Yahudi motiflerince belirlendi. Çağdaş dünyaya adlarını duyurma gücüne erişen başka yazarlar arasında önde gelenler: Deborah Baron (1887-1956). öykücü. Gershon Shofman (1 880-1 972)/ romancı Smilanskiy Yizhar (1918). Yosef Arikhan (1906). Nesim Aloni (1926). lirik şair David Şahar (1926). BenjaminTammuz (1919). HanoşBar-tov (1926), Aaron Appelfeld (1932). Şamay Golan (1933). İ.Y. Ouest (1934), Yahuda Amihai (1924), Aharon Megget (1920), Judith Hendel (1926), i. Orpaz,(1923), Amnon Şamoş (1929). Şimon Ballas (1930), Nathan Zach (1930), kadın şair Zelda (1914) vb. Yeni Yahudilik diye adlandırılan tutum önceleri ispanyol lehçesi gibi Yiddişçe’yi (bak.) de yadsıd.ıysa da güncel eğilimi hepsini değerlendirme yönündedir. Yanı sıra komşu ülkelere ve Arapçaya da eskisinden çok önem verilmektedir. Yaşanan düğümlü sorunlar, sürekli savaşımlar da yeni ibrani edebiyatını zenginleştiren konulardır.

Ansiklopedimizin içinde Google destekli arama yapın.

. You can leave a response, or trackback from your site.

Sağlık Ana Sayfa Biyografiler Akademisyenler, Antropologlar (İnsanbilimciler), Arkeologlar Askerler > Besteciler Bilim Adamları Biyologlar Coğrafyacılar Dansçılar Denizciler Devlet Adamları - Politikacılar Dilbilimciler Din Adamları Diplomatlar Doğa Bilimciler Düşünürler Edebiyatçılar Eğitimciler Ekonomistler Felsefeciler Fizikçiler Fotoğrafçılar Gazeteciler Gezginler Gökbilimciler Gravürcüler Heykeltraşlar Hukukçular İktisatçılar İmparatorlar-Hükümdarlar İş Adamları İstatistikçiler Karikatürcüler Kaşifler Kimyagerler Koreograflar Mankenler Matematikçiler Mimarlar Minyatürcüler Mucitler Mühendisler Müzisyenler Oryantalistler Osmanlı Padişahları Pilotlar Psikologlar Ressamlar Şairler Sanatçılar Sanatkarlar Sendikacılar Seramik Sanatçıları Sinemacılar ve Tiyatrocular Sosyologlar (Toplumbilimciler) Sporcular Araba Yarışçıları Futbolcular Tarihçiler Tıpçılar Veterinerler Yazarlar Yöneticiler Yönetmenler

Toplum ve Yaşam Toplum Millet Aile Antropoloji Hayvanlar Sosyoloji Cinsellik Ev Evlilik Felsefe Aşk Biyografiler

Bilim ve Teknoloji Bilim Bilgisayar Bilim Kurgu Matematik Aritmetik Arkeoloji Biyoloji Bilim Adamları Bilişim Ekonomi Fizik Yıldızlar Astronomi Uzay Arkeoloji Jeoloji Nükleer Enerji Kimya Zooloji Mantık Pedagoji Enerji Elektronik Elektrik Telekomunikasyon Teleskop Ses Tıp Tarım

Kültür Kültür Dil Tarih Edebiyat Eğitim Felsefe Adet Müze Müzik Mitoloji Basın Spor Sinema Tiyatro Coğrafya İklim İlçeler İller Biyocoğrafya

Din ilahiyat Allah Musevilik Hristiyanlık Kuran-ı Kerim Mitoloji